Monthly Archives: May 2017

World No Tobacco Day

poster-hi-res

आपण नेहमी पाहतो तंबाखू खाणाऱ्याचे किंवा बिडी सिगारेट द्वारे तंबाखूचे सेवन करणाऱ्याचे जगणे. तंबाखू मळताना किंवा बिडी सिगारेट ओढताना त्याचे स्टेन्स व वास कपड्यावरती पसरतात, दातांवरती दिसतात, आणि हवेतूनही पसरतात. आणि त्याचा प्रत्येक दिवस, प्रत्येक क्षण पुढची वेळ, पुढचा क्षण कधी येईल?, कधी तलफ होईल व कधी झुरका घेता येईल याच विचारात जातो. जर तुम्ही त्यापैकी असाल तर हा दिवस तुमच्यासाठी आहे. कारण तंबाखूमुळे फक्त तुमच्या आरोग्याला किंवा जीवाला धोका नाही तर तुमच्या वैयक्तिक , आर्थिक , कौटुंबिक, सामाजिक प्रगतीलाही धोका आहे. एवढंच नव्हे तर समाजाच्या व देशाच्या प्रगतीला पण धोका आहे…

दरवर्षी ३१ मे हा दिवस १९८८ पासून जागतिक तंबाखू विरोधी दिन म्हणून साजरा केला जातो. तंबाखूच्या व तंबाखूजन्य पदार्थाच्या सेवनामुळे व वापरामुळे होणाऱ्या विविध वाईट परिणामांविषयी जन-जागृती करणे व तंबाखू व तंबाखूजन्य पदार्थपासून लोकांना दूर करणे व त्यासाठी लोकांना प्रवृत्त करणे हा त्यामागचा हेतू होय. या वर्षीचे जागतिक तंबाखू विरोधी दिनाचे घोषवाक्य आहे… “तंबाखूचा विळखा आणि प्रगतीला धोका”.@ डाॅ अतुल ढगे
दर वर्षी तंबाखूमुळे जगभरामध्ये ७० लाख लोकांचा मृत्यू होतो. २०३० पर्यंत हाच आकडा ८० लाखापर्यंत जाईल असेल निदर्शनास आले आहे. तंबाखू व तंबाखूजन्य पदार्थ वापरणाऱ्या लोकांपैकी ५० % लोक तंबाखूमुळे आज न उद्या मृत्युमुखी पडतात.

तंबाखूचे आयुष्यावर व आरोग्यावर दूरगामी व घातक परिणाम होतात. तोंडाचे, फुफुसाचे कैन्सर ( कर्करोग ) व त्यामुळे होणारा मृत्यू हा सर्वात मोठा परिणाम. त्यासोबतच हृदयाचे व रक्तवाहिन्यांचे विकार , श्वसनसंस्थेचे विकार जसे कि अस्थमा, ब्रॉन्कायटिस इत्यादी आजार, मेंदूला रक्ताचा अपूर्ण पुरवठा व त्यामुळे येणार पक्षाघात किंवा इतर आजार हे काही महत्वाचे आरोग्यावर होणारे परिणाम आहेत.

तंबाखूच्या व तंबाखूजन्य पदार्थाच्या वापरामुळे फक्त त्या व्यक्तीवरतीच नाही तर त्याच्या कुटुंबावरती, लहान मुलांवरती व सहवासातील इतर व्यक्तीवरही खूप मोठा परिणाम होतो. ज्यावेळी एखादी व्यक्ती घरामध्ये, ऑफिसमध्ये, हॉटेल किंवा रेस्टॉरंट मध्ये किंवा सार्वजनिक ठिकाणी सिगारेट किंवा बिडी ओढत असते त्यावेळी तो धूर व सिगारेट/ बिडी मधील केमिकल्स इतरांच्या शरीरात जातात. अशा तंबाखूच्या धुरामध्ये ४००० पेक्षा अधिक केमिकल असतात त्यापैकी जवळपास २५० केमिकल हे मानवाच्या आरोग्यास अपायकारक असतात तर तब्बल ५० केमिकल हे कैन्सर होण्यास कारणीभूत असतात. त्यामुळे नाहक कारणास्तव आजूबाजूंच्या जीवितास व आरोग्यास बिडी किंवा सिगारेट ओढणारी व्यक्ती धोका पोहचवत असते. अशा सेकंड हॅन्ड स्मोकिंग मुळे इतर व्यक्तीस दमा, हृदयाचे आजार तर कधी कधी कैन्सर सुद्धा होऊ शकतो.

तंबाखूच्या व तंबाखूजन्य पदार्थाच्या वापरामुळे त्या व्यक्तीचे व कुटुंबाचे खूप मोठ्या प्रमाणात आर्थिक नुकसान होत असते. तंबाखू वापरण्यावर अमाप पैसे खर्च तर होताच परंतु त्यासोबतच त्याचा कामावरतीही परिणाम होतो व त्याची उत्पादन क्षमता कमी होऊन आर्थिक वाढ खुंटते. परिणामी गरिबी वाढते, चांगले शिक्षण, चांगले आरोग्य, तसेच चांगले अन्न व चांगल्या सुविधा यापासून ती व्यक्ती व त्याचे कुटुम्बीय वंचित राहतात व त्या व्यक्तीचा व इतर कुटुंबीयांचा वैयक्तिक व आर्थिक स्तर ढासळतो. देशाचा बराच पैसा या तंबाखूमुळे होणाऱ्या आजाराच्या व आरोग्याच्या समस्येवरती खर्च होतो, उत्पादन क्षमता कमी होऊन दरडोई उत्पन्न कमी होते. यासोबतच तंबाखूच्या वापरामुळे वातावरणावरतीही वाईट परिणाम होतात. तंबाखूचा धूर व केमिकल्स हवेच्या प्रदूषणास कारणीभूत ठरते. तसेच तंबाखूच्या शेती मध्ये हि तिथे वापरले जाणारे कीटकनाशके तणनाशके यामुळे मातीचे, पाण्याचे व हवेचे प्रदूषण होते.

*काय करता येऊ शकते*
यासाठी सरकारी व वैयक्तिक दोन्ही स्तरावरती प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. वैयक्तिक स्तरावरती जे लोक वापरत नाहीत त्यांनी आयुष्यात कधीही तंबाखू व तंबाखूजन्य पदार्थ वापरणार नाही अशी शपध घेऊन त्याप्रमाणे व्यवहार करणे गरजेचे आहे. जे लोक वापरतात त्यांनी सोडायचा प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. गरज पडली तर त्यासाठी मनोविकारतज्ज्ञाची मदत घ्यायला हवी. जर मनोविकारतज्ज्ञाची मदत घेतली तर निम्मे लोक तंबाखू व बिडी सिगारेट वापरणे बंद करू शकतात असे निदर्शनास आले आहे. जर स्वतःहून सोडू शकत नसेल तर कौंसेलिंग व औषधउपचाराच्या साहाय्याने चांगले होऊ शकतात.

सरकारी स्तरावरती विविध नियम बनवले जाणे, त्याची काटेकोरपणे अंमलबजावणी करणे व त्या विषयी सर्वसामान्य लोकांना जन जागृत करणे व शिक्षित करणे गरजेचे आहे. तसेच तंबाखू व तंबाखूजन्य पदार्थाच्या विक्रीवरती मोठा कर (टॅक्स) लावणे गरजेचे आहे.

*सिगारेट अँड ऑदर टोबॅको प्रॉडक्ट्स ऍक्ट ( COTPA )-२००३*
१. सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपान करणे गुन्हा आहे. अशा ठिकाणी तेथील मालकांनी “येथे धूम्रपान करण्यास सक्त मनाई आहे” असा बोर्ड लावणे बंधनकारक आहे.
२. तंबाखू व तंबाखूजन्य पदार्थाची जाहिरात प्रसारित करणे, प्रसिद्ध करणे तसेच अशा जाहिरातीत काम करणे गुन्हा आहे.
३. १८ वर्षाखालील व्यक्तीस किंवा शैक्षणिक संस्थांच्या १०० मीटर च्या आवारात तंबाखूजन्य पदार्थ विकणे गुन्हा आहे.
४. तंबाखूजन्य पदार्थ ज्या मध्ये विकला जाईल त्यावरती मोठ्या आकारात पिक्चर वॉर्निंग असणे व लिखित वॉर्निंग असणे बंधनकारक आहे.

२००३ कॉटपा च्या कायद्यातील हे काही महत्वाचे नियम असले तरी त्याची काटेकोर अंमलबाजवणी होणे व त्याबद्धल लोकांना शिक्षित करणे हे खूप महत्वाचे आहे.

*तंबाखू किंवा सिगारेट सोडायची आहे, काय कराल ?*
१. सर्वप्रथम तंबाखू सिगारेट मुले आपल्या आयुष्यात प्रॉब्लेम निर्मण होतोय हे मान्य करा.
२. त्यामुळे होणारे शारीरिक, मानसिक, कौटुंबिक, आर्थिक, सामाजिक परिणाम लिहून काढा.
३. बंद केल्यास आपल्या आयुष्यात काय चांगले बदल घडून येतील ते लिहून काढा.
४. बंद करण्याचा दिवस ठरवा.
५. त्यासाठी कुटुंबीयांची किंवा मनोविकार तज्ज्ञाची मदत घ्या.
६ तल्लफ निर्माण करणारे ट्रिगर्स ओळखा व दूर करा.
७. हळू हळू प्रमाण कमी करत आणा व ठरवलेल्या तारखेला पूर्णपणे बंद करा.
८.ठरवलेल्या प्रमाणे कितीही तल्लफ झाली तरी घेणे टाळा, ट्रिगर्स टाळा.
९. प्रत्येक दिवशी त्यादिवशी तंबाखू / सिगारेट नाही वापरल्या बद्धल स्वतःला शाबासकी द्या.

चांगले आरोग्य निवडायचे कि तंबाखू हे आपल्या हातात आहे. आजपासूनच तंबाखू टाळा व स्वतःच्या प्रगतीमधील अडथळा दूर करा व तसेच त्यासाठी इतरांना पण मदत करा.

18740239_1740419122641032_3900213009380490227_n

डाॅ अतुल ढगे
मनोविकारतज्ञ, व्यसनमुक्तीतज्ञ व लैंगिकसमस्यातज्ञ
रत्नागिरी

In tête-à-tête with Dr. Dharav Shah on No Tobacco Day

 

poster-hi-res

Q1. I find it disturbing that some of my friends, including juniors are into smoking. When I try to advise, I am made fun of and told I am not ‘manly’ enough. How do I handle this situation?

Firstly empower yourself with the right facts about the harm tobacco causes and answers to common misconceptions. Answer the doubts they ask but don’t try to answer each stupid argument/ excuse they make. They also know that they are on the wrong side and so get defensive. Intermittently, keep making a loving request to quit out of concern and not out of criticism; and leave it there. Regarding manhood, you can say that tobacco actually decreases a person’s manliness – it decreases physical stamina, increases chance of impotence, wrinkles face earlier, causes tooth loss & darkening of lips, the mouth stinks and it burns a hole in the pocket. Besides you regard it to be more ‘manly’ to be able to handle the ups & downs of life without having to depend on the crutches of alcohol or tobacco; and hence are learning to do that.

Q2. These friends give me examples of people who have been smoking for ages – but are doing very fine.. I find myself short of facts to convince them. What can I say that would make an impact?

Yes tobacco is a slow poison and a person may not realize for many years that the harm it is doing till he/ she suddenly gets cancer, heart attack or stroke. Also, not everyone who smokes will die early. Everyone who doesn’t wear a helmet is not sure to die; but evidence says that wearing it safeguard’s a person against accidents in a big way and so its smart to wear it. Similarly, evidence says that 50% of long term smokers die a premature death; losing 10 yrs on an average. Infact the evidence is so strong that in 1998 tobacco companies had to agree to pay the US government a fine of $206 billion to compensate for recovery of the tobacco-related health-care costs. Unless evidence was not strong cigarette companies would not agree to print on their own product ‘Smoking Kills’! You can tell your friend that by being in denial of facts, they are just fooling and harming their own-selves.

Q3. What kind of professional help is available for those who want to quit?

Yes, while motivating a person to quit, it is extremely important to give him hope that it is possible and that professional help is available if he finds it difficult to quit by self. He can go to a counsellor, psychotherapist or a psychiatrist, who help by teaching craving management techniques, increasing coping skills, prescribing medicines/ nicotine replacement gums, etc. If someone wants to 1st give a shot to quitting by self, there are many self help books and useful websites which can be of great help. So, one can just google ‘How to quit smoking?’ and begin his journey towards a healthy, happy and successful future…

Dr. Dharav Shah

Author is psychiatrist working in society for awareness about harmful consequences of alcohol and tobacco. He have tried to state scientific evidence in simple language and answer common misconceptions on his YouTube channel “Poisons we love” Do check it out.

Let’s talk on Postpartum Depression

दुनिया के दो सबसे celebrated शब्द हैं ‘मां’ और ‘प्यार’..ज्यादातर लोगों के लिए आपस में पर्यायवाची जैसे..मातृत्व पर हमने बहुत कुछ लिख-पढ़ डाला पर अपने बच्चों के लिए फूल सी कोमल और उसपर आये खतरों के लिए चंडी से ज्यादा खतरनाक माँ शब्दों से शायद परे ही रहेगी..लेकिन माँ को भगवान का दर्जा देते और मदर्स डे पर उनके साथ फोटो खिंचवाते हुए हम मातृत्व से जुडी एक बड़ी समस्या पर ध्यान देना भूल गये- postpartum depression(PPD)..

डेलिवरी के कुछ दिनों बाद शुरू होने वाला यह डिप्रेशन माँ के स्वास्थ और बच्चे के साथ उसके रिश्ते पर काफी बुरा असर डाल सकता है.. हालांकि बच्चे पैदा होने के बाद postpartum baby blues बहुत common हैं , जिसमे मुड स्विंग, तनाव, नींद और भूख आदि में समस्या होती है..अक्सर कुछ दिनों बाद यह समस्या अपने आप खत्म भी हो जाती है पर औरतों की एक अच्छी- खासी तादाद हैं जिनमें यह समस्या डिप्रेसन का रूप ले लेती हैं. हमारे देश में नेशनल मेंटल हेल्थ के सर्वे के अनुसार हर दस में दो मां PPD से गुजरती हैं..

समस्या की जटिलता और बढ़ जाती हैं क्यूकी लोग PPD के विषय में बहुत कम जानकारी रखते हैं..स्वभाविक हैं कि कोई भी मां इस बात को एक्सेप्ट नहीं करना चाहेगी की उसे उसका नवजात बच्चा अच्छा नहीं लग रहा..वह उसे दूध नहीं पिलाना चाहती, उसका ख्याल नहीं रखना चाहती या अपने मातृत्व से बिलकुल खुश नहीं हैं..”भगवान” और ”जननी” का टैग लगाये एक औरत यह सच्चाई ना तो कहने की हिम्मत रखती है और ना ही समाज सूनने की धैर्य और परिपक्वता रखता है..नतीजा यह हैं कि वह तनाव और आत्मग्लानि के बीच फंस जाती है..

अमेरिका जैसे देश में एक साल से कम उम्र के बच्चों के मर्डर के पीछे बड़ी वजह है यह और भारत जैसे देश में हम अखबारों में ” मां ने की नवजात के साथ क्रूरता” या ” कलयुगी मां” जैसी हेडलाइंस पढ़ कर मां को कोस कर भूल जाते हैं.. कोई जानने की कोशिश नहीं करता की शायद वह औरत अपने होर्मोनल और जिन्दगी के इस बदलाव को झेल ही नहीं पायी..शायद उसे सही समय पर मेडिकल मदद मिल गयी होती तो ऐसी घटना होती ही नहीं..समस्या इतनी व्यापक होने के बावजूद हमारे देश में माओं के लिए चलाये गये विभिन्न स्वास्थ कार्यक्रमों में PPD से बचाव या इलाज का जिक्र भी नहीं होता..

हमारी हर सोच के पीछे केमिकल्स होते हैं.. ऐसे में होरमोन्स का इतना उतार- चढ़ाव एक इन्सान को कितना प्रभावित कर सकता हैं इसका एक बड़ा उदाहरण है कि दुनियाभर में औरतों की सबसे ज्यादा आत्महत्यायें पीरियड्स के टाइम पर होती हैं..

समाज का ताना- बाना भी PPD के केस को और खराब कर रहा हैं.. पहले संयुक्त परिवार ज्यादा थे और नवजात की की देखभाल दादी- नानी, फूफी- भाभी सब बड़े प्यार से करती थी पर अब न्यूक्लियर परिवार ने माँओं से यह राहत भी छिन ली हैं..कई बार बेटा पैदा ना कर पाने का अफ़सोस और दबाव भी हमारे देश की औरतों पर होता हैं जोकि उसके डेलिवरी के बाद के समय को और मुश्किल बना देता है..

अगर हम थोड़े से जागरूक हो तो हर साल PPD की शिकार होने वालीं हमारे देश की करीब एक करोड़ माओं के लिए मातृत्व सच में सुखद एहसास बनेगा ना की अकेले चुपचाप घुटने वाली समस्या..

Megha Maitrey

World Schizophrenia Day

maxresdefault

Every year 24th May is celebrated as schizophrenia day world wide. The reason behind this celebration is to support the everyday struggle of people suffering from schizophrenia. It is often seen, people surrounding the patients with schizophrenia are bewildered about nature of illness. In many cases it is also believed that the person with schizophrenia poses a danger to family and society. But, is it the truth?

When someone has fever and that person withdraws from daily activities, we understand but in case of schizophrenia or in any other mental disorder we don’t. Because, we lack the understanding of schizophrenia or any other mental disorder as illness. So today, let’s try to understand the meaning of schizophrenia this will help us understand  the patients who suffer from schizophrenia.

Schizophrenia is mental disorder, “Dis-order”, means things are not in order and in this case it’s in brain. A normal human being perceives everything through senses and creates reality around him/her. This is same for objects such as roads, buildings, noise, tree, scent, birds. Additionally, we have imagination; where we can create imaginary things, place or environment and it varies from person to person. This imagination is fantasy, we know it’s unreal.

This imagination is something that is not wired properly in patients’ of schizophrenia, in their case the distinction between real and unreal becomes blurred. Many of the imaginary objects, person or events, are perceived as real. Person cannot distinguish them as unreal, and starts believing them as real to the extent that even the evidences given are rejected. Gradually, this gets woven with real objects and surrounding, which forms illogical connections between real and unreal. Hence, the perceived reality becomes unification of both real event and imaginary event. It doesn’t stop there, at same time; patients with schizophrenia lose insight into their own problem. Things are clearly seen and understood by others as false, but patients with schizophrenia can’t.

All this leads to creation of own deluded world with hallucination in mind. The patients start reacting to it, they talk to imaginary person or voices (which they feel is real), at times they become aggressive due to altered perception of real people as enemies, they start making conclusion based on false beliefs.

Such people deserve compassion and care. So on this Worlds Schizophrenia Day let’s come together today, to end stigma for patients with schizophrenia and understand them better, have compassion for them and help them lead productive life. Let’s do our bit to give them chance to help them get life in order.

Photo_Ambrish

Dr. Ambrish Dhamadhikari

म्याकुले, लिंडसे आणि रेखा

म्याकुले, लिंडसे आणि रेखा हि तिन्ही नाव कदाचित आपल्याला परिचित किंवा अपरिचित असतील पण त्याचं आयुष्य मात्र नक्कीच अपरिचित असेल. ह्या तिघांमध्ये हि एक समान दुवा आहे तो म्हणजे ह्या सर्वांनी आपली सुरवात बाल-कलाकार म्हणून केली. यशाची चव अगदी लहान वयातच चाखली. पण अवघ्या १० वर्षांच्या प्रवासात कोणी रसातळाला गेल तर कोणी ६० वर्षानंतर हि आपल्या सौंदर्याने भुरळ घालते आहे.

होम अलोन चित्रपट बघितला नसेल किंवा ऐकल नसेल अस कोणीतरी आपल्या पिढीत तरी मिळण कठीणच. घरात चुकून राहिलेला एक लहान मुलगा आपल्या चतुराईने घराचा सांभाळ कसा करतो. त्याचवेळी त्याच्या भीती आणि मनातील आठवणी चा एक सुंदर मिश्रण म्हणजेच हा चित्रपट. ह्या चित्रपटात मुख्य हिरोची म्हणजेच लहान मुलाची भूमिका करणारा म्याकुले कल्कीन हा त्या वेळेस पूर्ण जगात प्रसिद्ध झाला. जगातील दोन नंबरचा सगळ्यात यशस्वी बाल कलाकार अशी बिरुदावली मिरवणारा म्याकुले त्याच्या तारुण्यात कुठे हरवून गेला कोणालाच कळले नाही.

वयाच्या ४ थ्या वर्षी पासून आपल्या निखळ अभिनयाने जगातील प्रेक्षकांच्या गळ्यातील ताईत बनलेल्या म्याकुले खरा प्रसिद्ध झाला ते होम अलोन पासून. पण म्हणतात न यशाची धुंदी अनेक वाईट प्रवृत्तींना जवळ करते. प्रसिद्धीवर राहण्याची नशा मग हळूहळू अनेक वाईट प्रवृत्तींना जन्म देते. अस म्हणतात कि यश मिळवण खूप सोप्प असते पण ते टिकवून ठेवण सगळ्यात कठीण. तसच म्याकुले च्या बाबतीत झाल. पैसा, प्रसिद्धी ह्यामुळे वाईट सवयी लागल्या. कोकेन, मारिजुआना सारख्या अमंली पदार्थांच्या आहारी गेल्यावर त्यातून म्याकुले चा प्रवास कधीच सावरू शकला नाही. एक- दोन चित्रपटांशिवाय हाताशी काहीच काम लागल नाही. मारिजुआना बाळगल्या प्रकरणी २००४ साली त्याला अटक हि झाली. नशेच्या आहारी गेलेल्या म्याकुले कदाचित कोर्टाच्या शिक्षेपासून स्वतःला सोडवू शकला पण ह्या अमंली पदार्थांचे वाईट परिणाम त्याच्या चेहऱ्यावर दिसू लागले. लहानपणी अगदी हवाहवासा वाटणारा म्याकुलेकडे आता बघवत हि नाही.

लिंडसे लोहान अशीच एक गुणवंत अभिनेत्री. बबली पण गोड असा चेहरा असणारी हि अभिनेत्री लहानपणापासून क्यामेरा समोर आली. लिंडसे च्या त्या रूपाने अनेकांना वेड लावले. एकामागोमाग एक सुंदर चित्रपट देणाऱ्या लिंडसे च्या व्यक्तिगत आयुष्यात मात्र यशाची धुंदी चढत गेली. त्याचा परिणाम म्हणजे अनेक वाईट गोष्टींच्या आहारी लिंडसे जात राहिली. अमंली पदार्थ जसे कोकेन जवळ बाळगल्या प्रकरणी तिला अटक पण झाली. अंधाधुंद गाडी चालवल्या प्रकरणी तिच्यावर गुन्हे दाखल झाले. ह्या सगळ्याचा परिणाम तिच्या कामगिरी वर होत तर होताच पण अमंली पदार्थांच्या सेवनाने तिच्या चेहऱ्याची पूर्ण वाट लागली. एकावेळी बघता क्षणी प्रेमात पाडणाऱ्या तिच्या चेहऱ्याकडे आता बघवत पण नाही.

अमंली पदार्थ आपल्याला दोन मिनटांची मज्जा तर देतात पण आपल्या शरीरावर अश्या खुणा सोडतात ज्याची भरपाई कधीच होत नाही. म्याकुले आणि लिंडसे हि दोन्ही उदाहरण म्हणजे आजची पिढी जी कोकेन किंवा एक्स्टसी देणाऱ्या पदार्थांच्या आहारी किंवा निदान काहीतरी वेगळ म्हणून चव घ्यायचा प्रयत्न करते. त्या सगळ्यांनी एकदा म्याकुले आणि लिंडसे च्या अवघ्या १० वर्षातील प्रवास आणि त्यांच्या फोटोनकडे एकदा बघावं. हवेहवेसे वाटणारे चेहरे अगदी ई हे काय? अशी प्रतिक्रियेकडे येतात. तेव्हा त्या मागे ह्याच अमंली पदार्थांनी शरीराची केलेली हानी दिसून येते. १९८० सालचा म्याकुले आणि १९८६ साली जन्मलेली लिंडसे अवघ्या तिशी मध्ये साठीमधील दिसू लागले आहेत.

बालकलाकार म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरवात केलेली ६२ वर्षाची रेखा मात्र अजूनही तिशी मधील दिसते. ह्याच कारण तिने स्वतःची घेतलेली काळजी व पर्यायाने शरीराची. यशाच्या व अपयशाच्या गर्तेत राहून सुद्धा तिने स्वतःला सावरल. एक जास्त वजन आणि सर्वसाधारण रूप असणाऱ्या रेखाने स्वतःला सुंदर,काळाच्या पलीकडे आजही बघता क्षणी हृदयात उफ होणार अस स्वतःच सौंदर्य निर्माण केल.

अमंली पदार्थांच सेवन बंद केल म्हणजे आपण त्यातून बाहेर येतो अस नसते. त्यांनी केलेल्या शरीरावरच्या जखमा ह्या न भरून येणाऱ्या असतात. लहान वयात यशाची धुंदी कुठे नेऊ शकते ह्याचा बोध आपण म्याकुले आणि लिंडसे वरून घ्यायला हवा. तर मिळालेलं यश आणि सौंदर्य आयुष्यभर पण टिकवता आणि अजून सुंदर करता येऊ शकते ह्याचा बोध आपण रेखा कडून घ्यायला हवा. यशाची धुंदी न चढता त्याचा आदर करण आपल्याला शिकायला हव. आज अनेक प्रलोभन आपल्या आजूबाजूला आहेत. अनेक बालकलाकार उदयाला येत आहेत. त्यांना मिळणार यश हि तितकच मोठ आहे. ते आयुष्यभर टिकवून आणि जमिनीवर राहण्यासाठी त्यांना म्याकुले, लिंडसे आणि रेखा ला ओळखता आणि समजून घ्यायला हव.

विनीत वर्तक

Try this with your parents!

सालों पहले Art of living के युथ कैम्प में गयी थी। श्री श्री रविशंकर आपको पसन्द-नापसन्द हो सकते हैं, पर उनके कैम्प बहुत अच्छे होते हैं (अगर आप सीखना चाहे तो)। काफी मजेदार अनुभव था। हमें रोज कुछ छोटी-मोटी एक्टिविटीज़ करवाई जाती। एक दिन वहाँ के गुरु जी ने कहा की तुम लोग आज जब घर जाओ तो पापा-म्मी से प्यार जताना। उनसे वो तीन जादुई शब्द कहना।

चूँकि मैं अपने घर बात करने के बाद फोन रखते हुए अक्सर कह देती हूँ, तो मुझे नहीं लगा था कि यह कोई अजूबा बात हैं। पर अगले दिन ज्यादातर बच्चों ने इस काम को कम्प्लीट नहीं किया था। कुछ झिझक, कुछ शर्म, कुछ डर की वजह से। गुरु जी ने सबको समझाया, convince किया। फिर बच्चों से कहा कि वो अभी घर पर फोन लगाये और अपने माता-पिता से प्यार से बात करने की कोशिश करें।

पहला लड़का आया उसने फोन किया। दो मिनट इधर-उधर की बातें की और फोन रखने से पहले कहा,” Papa I love you.” उधर एक लम्बीइइइइ ख़ामोशी थी। फिर रिप्लाई आया,” सब ठीक हैं? क्या हुआ? बताओ?”
उस लड़के को पाँच मिनट और लगे यह समझाने में कि वह सिर्फ प्यार जता रहा हैं, उसे नई बाइक या आईफोन नहीं चाहिए।

दूसरी लड़की आयी। बहुत झिझकते हुए। उसने माँ को फोन किया।बताया कि वह घर को मिस कर रही हैं और फिर बोल दिए वो तिन शब्द। उधर से माँ ने चीख मारी “तुम कुछ उल्टा-सीधा करने का तो नहीं सोच रही? ऐसे क्यू बोल रही हो?”। खैर गुरूजी के खासी मसक्कत के बाद माँ मान गयी कि उनकी लाडली के जान पर कोई खतरा नहीं हैं। पर बहरहाल इतने हल्ले-हंगामे के बाद इस प्यार- जताऊँ- मिशन को रद्द कर दिया गया।

जब हम भारतीय परिवारों को देखते हैं, तो नजर आता हैं कि हममें expressionless प्यार अच्छा-ख़ासा होता हैं। हमारे नजर में अभिव्यक्ति के मायने ज्यादा नहीं रहें हैं। बाप ने रिजल्ट देख कर कंटाप मार दिया और माँ ने सुबह-सुबह रजाई खींच कर गरिया दिया, माने परिवार प्रेम-मुहब्बत से भरा-पूरा हैं। हमारे परिवारों की जो सबसे बड़ी खासियत रही हैं, वह हैं जिम्मेदारी और जवाबदेही। बेहद जरूरी चीजे हैं। इसी दो गुणों के बल पर ही अक्सर एक ठेठ भारतीय दिमाग, परिवार और रिश्तों के मामले में पश्चिम को नीच, कमीना,ओछा मानता हैं। हमारे लिए प्यार is more about actions less about expressions..सही भी हैं, लेकिन इसका एक बहुत सीधा नकारात्मक असर हैं- बच्चों और अभिवावकों के बीच communication gap..

हममें से ज्यादातर बच्चे अपने पैरेंट्स से बहुत से विषयों पर बात नहीं कर पातें। बहुत चांस हैं कि आप उसी जमात का हिस्सा होंगे जो कभी ना कभी अपनी परेशानी में अकेले घुटा हो, या दोस्तों के पास गया हो। यह कम्युनिकेशन गैप आज से पचास साल पहले ज्यादा परेशान करने वाली चीज नहीं थी, पर आज है। क्यू? क्यूकी आज आपके बच्चे पर खतरा ज्यादा हैं। आज एक हाई स्कुल के बच्चे की anxity level उतनी ही हैं जितनी 1950 में एक schizophrenia के मरीज की होती थी। आज आपके बच्चे के ऐसे दोस्त एक क्लिक के साथ बनते हैं, जो ड्रग्स लेते हो। आज आपके बच्चे को कोई हजारों मील दूर बैठ कर परेशान करने की ताकत रखता है।

अक्सर जब कोई परेशान बच्चा अकेले क्लीनिक आता है, तो एक dilogue सुनने मिलता हैं,”Don’t tell my parents.” समस्या कितनी भी बड़ी हो, बस माँ-बाप तक ना जाये। तो प्यार ना जता पाना तभी तक सफल है, जब तक आपके बच्चे की जिंदगी में सब हरा-हरा हैं। वरना जो बच्ची आपसे एक “I love u” कहने में झिझकती है, वह क्या ख़ाक बतायेगी आकर कि उसका बॉयफ्रेंड उसे ब्लैकमेल कर रहा है।
समय के साथ आपको संस्कृति की कुछ चीजें बदलनी पड़ेगी, और बदलनी भी चाहिए।

Megha Maitrey

« Older Entries